| IRMANDINHOS BERZIANOS e COMUNEROS LEONESES. | | | Por Xabier Lago Mestre, Presidente do coletivo Fala Ceive do Bierzo. O 23 de abril celebra-se a festa da C. A. de Castela e Leon comemorando a derrota da revolta dos Comuneros de Castela en 1521. Este acontecimento histórico serve-nos para reflexionarmos sobre o seu eco no Bierzo. A revolta comunera castelã non parece ter tido excesiva importáncia no noso territorio periférico. Defendemos esta tese de acordo com a falta de dados nas fontes históricas sobre esa revolta. Todo o contrario se pasa coa presenza dos irmandinhos no Bierzo. Os dados achados explicam a grande implicación dos berzianos na revolución irmandinha, non só iso, nalguns aspetos, o Bierzo foi um território fulcral desa revolución burguesa galaica, e por contraste estan ausentes ou muito minimizados os dados da participación no movimento comunero de Castela. |
Os IRMANDINHOS BERZIANOS. Os grandes señores de Lemos utilizaram todos os resortes do seu poder para controlar o Bierzo. Neste sentido, sabemos que tanto o Conde de Lemos señor do Bierzo, como o mosteiro de Santo André de Espiñareda colaboraram e proibiram aos homens bons e ao concelho de Veiga a entraren na irmandade para outro servizo que non foren as causas do Rei, de Deus ou do señor conde de Lemos, segundo indica a historiadora Mº del Carmen Rodríguez García. Ante a ameaça da revolta antiseñorial irmandiña, o conde de Lemos executa umha política favorábel à desativazon dos irmandiños berzianos. Asin sabemos dos contatos do conde coa "Junta de Madrigal da Santa Hermandad dos Reinos de Castilla e León e Toledo" (fevereiro de 1468), para que esta ordene e escreva "à irmandade de León e a do Bierzo para que cesem os levantamentos contra o dito conde e seus bens" (Carlos Barros: Vassalos e señores: uso alternativo do poder da xustiza na Galiza medieval, 1988). Finalmente o nobre galego consegue provison da Junta de Madrigal contra os seus vassalos levantados contra ele e as suas fortalezas (24 de fevereiro de 1468). Parece claro que tanto o conde de Lemos como a Santa Hermandad de Castilla e León tentaram desativar a revolución anti-señorial irmandinha porque ameazaba os seus interesses com a aplicación da xustiza popular. Carlos Barros recolle que viciños de Ponferrada, Vilafranca e Cacabelos conspiran co conde de Lemos, entre fevereiro e marzo de 1468, ante a dita Hermandad "para tentar organizar a contrarrevolta contra os irmandinhos". Por conseguinte, o conde encontra apoio em algumhas vilas berzianas, posivelmente entre os seus rexedores, mas os labregos esmagados e certa baixa nobreza está com os irmandinhos como depois veremos. O historiador citado antes indica que o conde estava "doente pola escisión pró-galega do Bierzo, coa intenção de facilitar um recrutamento de xente que lle permitise recobrar o poder feudal, primeiro no Bierzo e despois no resto da Galiza, que non conseguiria até um ano depois, mediante umha contraofensiva coordenada da alta nobreza galega ("Os irmandiños dá Terra de Lemos"). O conde de Lemos e os seus partidários foram encurralados na fortaleza ponferradina por os irmandinhos galegos (galego-berzianos), "e cercaronlo depois em Ponferrada e defensou-se deles porque era vila forte, e porque se lhe achegarom muitos cabaleiros e escudeiros que andaban desterrados do seu. (Tamén os axudou o Conde dom Alvaro de Trastamara, segundo ocronista Lope García de Salazar). A REPRESON DEPOIS DA DERROTA IRMANDINHA. Depois do contraataque do partido da nobreza galega, e a posterior derrota irmandinha, produz-se a represon. Neste contexto o conde de Lemos encarcera e executa ao escudeiro Alvar Sanches, que possuía a terra de Arganza, por apoiar os irmandiños e apoiar o cerco de Ponferrada (Alfonso Franco Silva). A represália do conde non se fez aguardar, "e meteram-no ao castelo no soto. E yasió ali fasta em um mês". Segundo umha testemuña dos feitos, "quando o sacaram pára o asaetar, pregoaban dezindo que viesen a ver a justiça que mandava fazer o conde àquele por nobre que fosse o seu criado pois fora contra ele" (Francisco González González). A propaganda xusticeira condal procurou dar escarmento aos berzianos mediante a tráxica represon irmandinha. A represon do conde também se concretou na obrigazon de consertar as fortalezas que atacaram os irmandinhos, casos de Valboa, Corullón, Sarracín, Ponferrada, Cornatelo e Pena Ramiro. Os vasalos mostraram as suas queixas ante estas abusivas serventías, "quexaban-se ao dito conde dizendo que porque lhes fazia e mandava aos seus vassalos que vieesen a axudar-lle fazer as suas fortalezas e que dito conde dezía e respondia ao susodicho que pois todos fossem em ajuda de derrocallas que também abian de ser todos em ajuda a corregillas e fazellas", segundo declaracions do Preito Tabera-Fonseca. Em certa maneira há um recoñecimento do conde con respeito ao apoio social maioritário da revolta irmandinha. Também sabemos que as luitas irmandinhas da Galiza se estenderan e abranxian a rexión berziana e a comraca de Sanábria (Seabra). Estes feitos constatan que os irmandinhos consideraban estas duas comarcas periféricas como parte do reino da Galiza e coa mesma problemática anti-señorial. O povo xabrés (sanabrés) de Cobreiros sofreu forte represón do conde de Benavente por o seu apoio à causa irmandinha. "Dizen que quando a irmandade velha quando a terra se levantou de boz da dita irmandade por local mas çercano da a fraga e montes todos se acolhiam ali para se defender e que por aquela cabsa o senhor conde mandou pôr fogo ao local e que tudo se queimou e que ficaram perdidos, que pedem se lhes faça satisfaçión". A ación represiva do conde consistiu em meter fogo para derrotar aos irmandinhos. "Ao mesmo tempo em que a seu señoría (o conde) foi a Seabra, aberá obra de quarenta anos pouco mais ou menos, o tempo das irmandades a sua señoría por atemorizar a jente que estava envelopada na Sonbra mandou queimar o local de Cobreiros". Asin se recolle a represon anti-irmandinha na documentación estudada por Isabel Beceiro Pita. OS COMUNEROS DE LEÓN. Apesar das tentativas políticas de verdadeiro leonesismo por minusvalorar a importância da revolta comunera em León, o verdadeiro é que esta gozou de factos significativos que non achamos no Bierzo. Na capital do reino leonés, as disputas entre as duas grandes famílias nobiliarias, os Quiñones e os Guzmanes, resolveu-se a favor dos partidários dos comuneros. Segundo Eloy Díaz-Jiménez Molleda, ambas famílias comezaram discutindo pelo servizo votado nos Cortes de Santiago-A Crunha para depois continuar co combate aberto nas ruas de León. Depois da derrota dos realistas, o conde de Lua e os seus partidários tiveran que abandonar a cidade que ficou em maos comuneras. Inclusive o Cabildo mostrou-se partidário da causa comunera. Resultava difícil que os berzianos tivesem ánimo de apoiar a lexítima revolucion comunera após sofrer tam importantes conflitos sociais nas décadas anteriores. Referimo-nos à revolución irmandinha (1467-69), a revolta do nobre Rodrigo Henríquez Osório em defesa da integridade territorial do condado de Lemos (1486) e no apoio da causa de Afonso V de Portugal. Na longa guerra de Castela contra Galiza após a batalha de Toro, Ponferrada foi a última cidade do reino a ser submetida por Castela. Apesar de tudo isto, sabemos pela documentación histórica que os ánimos estavam alterados no Bierzo ante a cobranza dos servizos reais (tributos) por parte do rexedor da cidade de León, Hernando de Villafañe. O próprio marqués de Vilafranca indica que "a dita terra está algo escandalizada por dita cobrança". Neste mesmo contexto anti-fiscal, tamém a vila de Ponferrada protestou pola cobranza dos servizos reais dos anos 1520 e 1521. BIBLIOGRAFÍA. -Carlos Barros: "os irmandiños dá Terra de Lemo", en O Condado de lemos na idade Média -Isabel Beceiro Pita: O condado de Benavente no século XV, 1998. -Alfonso Franco Silva: O senhorio de Vilafranca do Bierzo (séculos XIV e XV), em Boletin da Real Academia da História. -Francisco González González: Las cárceles ponferradinas, 1997. -Joseph Pérez: La revolución de las Comunidades de Castilla (1500-1521), 1981. Xavier Lago Mestre Bierzo Maio 2011 |